Geen benutbare mogelijkheden: wanneer is iemand écht niet belastbaar voor arbeid?

De praktische vraag achter GBM

In de praktijk wordt de term geen benutbare mogelijkheden, vaak afgekort als GBM, soms gebruikt wanneer een werknemer op dat moment niet in staat is het eigen werk te doen. Juridisch en verzekeringsgeneeskundig is dat te ruim.

De echte vraag is niet alleen of iemand vandaag kan werken. De vraag is of er op medische gronden nog mogelijkheden zijn om te functioneren die in arbeid of re-integratie benut kunnen worden. Ook zeer beperkte mogelijkheden zijn nog steeds benutbare mogelijkheden.

De vier hoofdcriteria voor geen benutbare mogelijkheden

Het Schattingsbesluit arbeidsongeschiktheidswetten beschrijft vier situaties waarin iemand geen benutbare mogelijkheden heeft. Het gaat om uitzonderlijke omstandigheden:

1. Opname in een ziekenhuis of toegelaten Wlz-instelling.
2. Langdurige bedlegerigheid. Iemand is het grootste deel van de dag en gedurende langere tijd aan bed gebonden.
3. Grote afhankelijkheid bij algemene dagelijkse levensverrichtingen. Denk aan wezenlijke hulp bij persoonlijke verzorging en dagelijkse zelfredzaamheid.
4. Ernstig persoonlijk en sociaal disfunctioneren door een ernstige psychische stoornis. Het gaat om een zeer ernstig verlies van zelfredzaamheid, niet alleen om psychische klachten of uitval uit werk.

Sterk wisselende of snel afnemende mogelijkheden

In de Basisinformatie CBBS noemt UWV daarnaast een situatie met sterk wisselende mogelijkheden of een verwacht verlies van mogelijkheden binnen enkele maanden tot een jaar. UWV merkt daarbij uitdrukkelijk op dat dit strikt genomen geen GBM-criterium is. Voor de arbeidsongeschiktheidsbeoordeling kan de consequentie wel vergelijkbaar zijn, omdat een arbeidsdeskundig onderzoek dan achterwege kan blijven.

Deze nuance is belangrijk. Niet iedere situatie waarin iemand onvoorspelbaar of zeer beperkt belastbaar is, valt automatisch onder de vier wettelijke hoofdcriteria.

Wat betekent niet automatisch GBM?

De volgende omstandigheden kunnen zeer ingrijpend zijn, maar leiden niet zonder meer tot de conclusie dat er geen benutbare mogelijkheden zijn:

• de werknemer kan het eigen werk niet uitvoeren;
• er is een ernstige diagnose gesteld;
• de werknemer volgt intensieve medische behandeling;
• er bestaan ernstige vermoeidheidsklachten;
• een urenbeperking is nodig;
• werkhervatting is op dit moment medisch nog niet passend;
• werkgever en werknemer zien nog geen concrete re-integratiemogelijkheid.

Een werknemer kan bijvoorbeeld niet geschikt zijn voor het eigen werk, maar wel kortdurend lichte activiteiten uitvoeren, op beperkte tijden functioneren of met veel structuur en begeleiding enige mogelijkheden hebben. Dan kan re-integratie zeer voorzichtig of tijdelijk beperkt zijn, maar is de term GBM niet automatisch passend.

Waarom de diagnose niet beslissend is

Twee mensen met dezelfde diagnose kunnen heel verschillend functioneren. De ene persoon is grotendeels zelfstandig en kan binnen duidelijke randvoorwaarden activiteiten uitvoeren. De andere persoon kan door complicaties of ernst van de aandoening vrijwel volledig afhankelijk zijn.

De beoordeling richt zich daarom op de concrete gevolgen van ziekte voor persoonlijk en sociaal functioneren, zelfredzaamheid, dagstructuur, mobiliteit, energetische mogelijkheden en het vermogen om activiteiten vol te houden.

GBM zegt nog niet dat de situatie duurzaam is

De actuele belastbaarheid en de prognose zijn twee aparte vragen. Iemand kan op het beoordelingsmoment geen benutbare mogelijkheden hebben en later herstellen. Omgekeerd kan een beperkte belastbaarheid langdurig of duurzaam zijn zonder dat aan de GBM-criteria wordt voldaan.

Ook voor het onderscheid tussen WGA 80 tot 100 en IVA is de prognose essentieel. Een IVA-uitkering vereist niet alleen volledige, maar ook duurzame arbeidsongeschiktheid. De verwachting over herstel of verbetering moet daarom afzonderlijk en gemotiveerd worden beoordeeld.

De bedrijfsarts en verzekeringsarts hebben een andere rol

De bedrijfsarts adviseert werknemer en werkgever tijdens de loondoorbetalingsperiode over belastbaarheid, herstel en re-integratiemogelijkheden. Als tijdelijk geen arbeidsmogelijkheden worden gezien, blijft periodieke herbeoordeling belangrijk wanneer verbetering nog mogelijk is.

De verzekeringsarts van UWV beoordeelt binnen een sociaal-medisch en verzekeringstechnisch kader onder meer de functionele mogelijkheden bij een WIA-beoordeling. Bij de toetsing van het re-integratieverslag kan UWV ook beoordelen of tijdens het traject in redelijkheid mocht worden aangenomen dat arbeidsmogelijkheden ontbraken.

Zorgvuldig formuleren in rapportage en overleg

Precieze taal voorkomt dat verschillende conclusies door elkaar lopen. Mogelijke formuleringen zijn:

• Niet geschikt voor het eigen werk: de belasting van de eigen functie overschrijdt de actuele mogelijkheden.
• Tijdelijk geen werkhervatting adviseren: de medische situatie maakt hervatting nu niet passend, terwijl herstel of herbeoordeling wordt afgewacht.
• Marginale of sterk wisselende mogelijkheden: er zijn zeer beperkte mogelijkheden die nog niet eenvoudig in structurele arbeid zijn te vertalen.
• Geen benutbare mogelijkheden: één van de uitzonderlijke criteria is aantoonbaar van toepassing.

Conclusie

Geen benutbare mogelijkheden is geen verzamelterm voor iedereen die ernstig ziek is of tijdelijk niet werkt. Het is een uitzonderlijke conclusie die vraagt om een onderbouwde beoordeling van het feitelijke functioneren.

Geraadpleegde bronnen

Voor dit artikel zijn de volgende officiële bronnen geraadpleegd:

• Schattingsbesluit arbeidsongeschiktheidswetten, artikel 2.
• UWV, Basisinformatie CBBS, versie 6.0.
• UWV, Werkwijzer Poortwachter.
• Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen.
• UWV, hoogte WIA-uitkering en verschil tussen WGA en IVA.

Dit artikel is bedoeld als algemene vakinhoudelijke informatie. Een individuele medische of juridische beoordeling vraagt altijd om de volledige context van de concrete situatie.